Vandaag hoor je hem weer. En je hoort waarschijnlijk ook weer het jaarlijkse gemopper over die wollige taal. Wat weinig mensen weten: die vaagheid is al jaren gemeten, tot in detail. Vier vondsten die je scherper maken, niet cynischer.
Eén. Hoe langer een kabinet zit, hoe minder het zegt. Onderzoekers van de Universiteit Leiden houden al decennia bij welk deel van de troonrede daadwerkelijk een beleidsvoornemen bevat, hun zogeheten wolligheidsindex. In een eerste troonrede zit daar gemiddeld 65 procent beleid in. In de tweede zakt dat naar 60, in de derde naar 55. Elk jaar erbij, een stukje vager. Dat patroon ken je uit je eigen organisatie. Daar heeft alleen nooit iemand het geteld.
Twee. Die vaagheid is geen slordigheid, het is beleid. Rob Doeve van het Taalcentrum-VU zei het zo: er zitten geschoolde tekstschrijvers achter zo’n speech, maar de premier heeft het laatste woord en maakt de tekst waarschijnlijk bewust wat wolliger. Niemand mag erover kunnen vallen. Precies zoals dat directiememo dat langs vier afdelingen ging voordat het naar buiten mocht.
Drie. Het woord “mensen” maakt een tekst afstandelijker, niet warmer. Communicatie-expert Lars Duursma analyseerde de troonrede van 2015 en zag dat “mensen” voor het eerst in jaren het meest voorkomende woord was, terwijl bij koningin Beatrix het woord “ons” steevast in de top drie stond. Zijn conclusie: het ging over de veiligheid van mensen in plaats van over onze veiligheid. Wie menselijker probeert te klinken door vaker het woord mens te gebruiken, bereikt het omgekeerde.
Vier. Een slechte tekst maakt een goede spreker onhandig. Taalkundige Leo Lentz merkte op dat de koning in 2022 zichtbaar worstelde met het voordragen van de troonrede, terwijl hij zijn kersttoespraak datzelfde jaar vlekkeloos aflas. Hij kan het dus prima. De meeste mensen wijten haperingen aan zenuwen. Vaak ligt het gewoon aan de zinsbouw.
Kijk vandaag eens met deze vier in je achterhoofd. Tel hoe vaak “wij” voorkomt tegenover “mensen”. Let op elke zin waarin iets gebeurt zonder dat er iemand iets doet. En vraag je af wat er eigenlijk nog te vertellen valt op het moment zelf, na alles wat de afgelopen dagen al gelekt is.
Drie aanraders. Het onderzoek van Leo Lentz en Henk Pander Maat, die de troonrede van 2022 herschreven in eenvoudige taal en aantoonden dat luisteraars hem beter begrepen en tegelijk plechtig genoeg vonden. Dat haalt het gezagsargument onderuit waar je bij je eigen bestuur waarschijnlijk tegenaan loopt. De analyse van Pointer, die alle troonredes sinds 1814 door een leesbaarheidsformule haalde. Leuk om door te sturen, en verrassend hoopgevend. Tot slot de kijkwijzer van Debatrix met debattechnieken die je vandaag gegarandeerd terugziet in de Algemene Beschouwingen.
